قلب چیست؟
قلب یکی از مهمترین و حساس ترین اعضای بدن است که برای هر فرد به اندازه مشت آنها تخمین زده می‌شود.
قلب وظیفه خونرسانی به سایر اندام ها و بافت های بدن را بر عهده دارد، این دستگاه پمپاژ خون درون کیسه دو لایه ای به اسم پریکارد در وسط سینه قرار می گیرد که جایگاه آن در بین سینه و مایل به سمت چپ است.
به طور متوسط قلب انسان روزانه ۱۰۰ هزار بار می تپد و طی این فعالیت نزدیک به ۵ لیتر خون از طریق سیستم گردش خون به کل بدن پمپاژ می‌شود.
قلب اندامی عضلانی است که به طول ۱۲ سانتی متر در قفسه سینه قرار می گیرد و مرکز پمپاژ خون به سراسر بدن است.
عملیات پمپاژ خون قلب توسط سیستم الکتریکی در دیواره بین دو دهلیز کنترل می‌شود.
قلب دارای ۴ دریچه است که باز و بسته شدن آنها همانند سیستم ترافیکی یک طرفه خون را به یک جهت هدایت می کند.
اگر کنجکاو هستید بدانید که قلب چگونه خون را در سراسر بدن به جریان می اندازد باید بدانید که خون از طریق دو سیاهرگ بزرگ بالایی و بزرگ سیاهرگ پایینی که وارد سمت راست قلب می‌شود چنین فرایندی را انجام می دهد.
بزرگ سیاهرگ فوقانی مسئول جمع آوری خون از اندام های بالایی است و بزرگ سیاهرگ تحتانی خون را از اندام های پایینی بدن جمع آوری می کند و وارد دهلیز راست می کند.
انقباض دهلیز راست باعث می‌شود تا دریچه باز شده و خون فاقد اکسیژن وارد بطن راست می‌شود.
در این هنگام انقباض بطن راست و بسته شدن دریچه سه لتی مانع از برگشت خون به دهلیز راست می‌شود.
جریان خون بعد از عبور از دریچه ریوی وارد سرخرگ ریوی می‌شود و نهایتاً به ریه می رسد.
در این مرحله اکسیژن مورد نیاز خون تامین می‌شود تا پس از دریافت اکسیژن وارد سمت چپ قلب شود.
در ادامه خونی که به سمت قلب برمی‌گردد غنی از اکسیژن است و از سیاهرگ ریوی به دهلیز راست وارد می‌شود.
در ادامه این فرایند سرخرگ ریوی خون فاقد اکسیژن را از دهلیز راست به سمت ریه ها هدایت می کند که معمولاً رنگ تیره تری نسبت به خون حاوی اکسیژن دارد.
لازم به ذکر است که خون سیاهرگ معمولاً به دلیل داشتن اکسیژن بسیار کم تیره تر از خون حاوی اکسیژن در سرخرگ ها است.
آناتومی قلب چگونه است؟
قلب به شکلی ساخته شده که خون را به طور منظم در سراسر بدن به گردش درآورد. این اندام دارای چهار حفره است: دو دهلیز در بخش بالا و دو بطن در بخش پایین.
دیواره‌ای به نام سپتوم، بخش راست و چپ قلب را از هم جدا می‌سازد.
خون بدون اکسیژن از بدن وارد دهلیز راست می‌شود، سپس به بطن راست منتقل شده و از آنجا به ریه‌ها فرستاده می‌شود.
خون اکسیژن‌دار از ریه‌ها به دهلیز چپ بازمی‌گردد و در نهایت بطن چپ آن را با فشار بالا به تمام بدن پمپ می‌کند. از نظر آناتومیکی، قلب شامل بخش‌ها و اجزای اصلی زیر است:
دهلیز راست
دهلیز راست در بالاترین بخش سمت راست قلب قرار دارد و خون کم‌اکسیژن و سرشار از دی‌اکسیدکربن را از سراسر بدن دریافت می‌کند.
این خون از طریق دو ورید اصلی، یعنی ورید اجوف فوقانی (بازگشت خون از قسمت‌های بالایی بدن) و ورید اجوف تحتانی (بازگشت خون از بخش‌های پایینی بدن)، وارد دهلیز راست می‌شود.
سپس با انقباض دهلیز، خون از دریچه تریکوسپید گذشته و به بطن راست می‌رود.
بطن راست
بطن راست خون بدون اکسیژن را از دهلیز راست می‌گیرد و با انقباض عضلات خود آن را از طریق دریچه ریوی به شریان ریوی پمپاژ می‌کند.
این خون وارد ریه‌ها می‌شود تا تبادل گاز انجام گیرد؛ به این صورت که دی‌اکسیدکربن دفع و اکسیژن جذب می‌شود.
دیواره بطن راست نسبت به بطن چپ نازک‌تر است، زیرا وظیفه‌اش تنها رساندن خون به ریه‌های نزدیک است.
دهلیز چپ
دهلیز چپ در بخش بالایی سمت چپ قلب قرار دارد و خون تازه و غنی از اکسیژن را از ریه‌ها دریافت می‌کند.
این خون از طریق چهار ورید ریوی وارد دهلیز چپ می‌شود. پس از پر شدن دهلیز، خون از دریچه میترال عبور کرده و وارد بطن چپ می‌گردد.
نقش دهلیز چپ بسیار مهم است، زیرا خون اکسیژن‌دار را برای پمپاژ به سراسر بدن آماده می‌سازد.
بطن چپ
بطن چپ قوی‌ترین و بزرگ‌ترین حفره قلب است و دیواره‌ای ضخیم‌تر از سایر بخش‌ها دارد. وظیفه اصلی آن پمپاژ خون اکسیژن‌دار به آئورت و از آنجا به تمام اندام‌ها و بافت‌های بدن است.
قدرت بالای بطن چپ باعث می‌شود حتی دورترین بخش‌های بدن مانند پاها و مغز نیز خون کافی دریافت کنند. هرگونه مشکل در عملکرد این بخش می‌تواند موجب نارسایی قلبی و کاهش توان پمپاژ خون شود.
دریچه‌ها
چهار دریچه اصلی در قلب وجود دارد: دریچه تریکوسپید (میان دهلیز راست و بطن راست)، دریچه میترال (میان دهلیز چپ و بطن چپ), دریچه ریوی (میان بطن راست و شریان ریوی) و دریچه آئورتی (میان بطن چپ و آئورت).
این دریچه‌ها یک‌طرفه عمل کرده و تنها اجازه حرکت خون به جلو را می‌دهند. عملکرد درست آنها برای جلوگیری از بازگشت خون و حفظ جریان طبیعی ضروری است.
رگ‌های کرونری
رگ‌های کرونری شبکه‌ای از عروق هستند که وظیفه خونرسانی به عضله قلب را بر عهده دارند.
آنها از ابتدای آئورت منشعب شده و با شاخه‌های خود سطح قلب را پوشش می‌دهند.
هرگونه انسداد یا تنگی در این رگ‌ها سبب کاهش خونرسانی و در نتیجه بروز درد قفسه سینه (آنژین) یا سکته قلبی خواهد شد. سلامت رگ‌های کرونری برای عملکرد صحیح قلب اهمیت زیادی دارد.
سیستم الکتریکی قلب
سیستم الکتریکی قلب ریتم ضربان را تنظیم می‌کند. گره سینوسی (SA Node) در دهلیز راست به‌عنوان ضربان‌ساز طبیعی عمل کرده و سیگنال‌های اولیه الکتریکی را تولید می‌کند.
این سیگنال‌ها باعث انقباض دهلیزها شده و سپس از طریق گره دهلیزی‌بطنی (AV Node) به بطن‌ها منتقل می‌شوند. شبکه هیس و رشته‌های پورکینژ این پیام‌ها را در سراسر بطن‌ها پخش کرده و انقباض هماهنگ قلب را ممکن می‌سازند.
هرگونه اختلال در این سیستم می‌تواند موجب آریتمی یا ضربان نامنظم شود.
خلاصه عملکرد قلب
همه ما می دانیم که عملکرد اصلی قلب پمپاژ صحیح خون و گردش خون مناسب در سراسر بدن است.
اگر بخواهیم عملکرد قلب را به طور خلاصه بیان کنیم باید بدانید که خون از تمام اندام های بدن وارد سیاهرگ های فوقانی و تحتانی می‌شود.
در ادامه این خون به دهلیز راست وارد می‌شود و بعد از عبور از دریچه سه لتی به بطن راست خواهد رسید.
جریان خون از دریچه ریوی عبور می کند و از طریق سرخرگ ریوی وارد ریه ها می‌شود.
خونی که در ریه قرار می گیرد بعد از دفع دی اکسید کربن، اکسیژن مورد نیاز را جذب می کند و وارد سیاهرگ ریوی می‌شود.
پس از آن به دهلیز سمت چپ رسیده و پس از عبور از دریچه میترال وارد بطن چپ خواهد شد.
در ادامه جریان خونی که حاوی اکسیژن است بعد از عبور از دریچه آئورت وارد سرخرگ آئورت شده و از آنجا به کل بدن پمپاژ می‌شود.
جهت رزرو وقت
چرا قلب دچار اختلال می‌شود؟
همه کسانی که تجربه آسیب ها و اختلالات قلبی را داشته اند می دانند که چنین عوارضی تا چه حد سلامت آنها را تحت تاثیر قرار داده و به عنوان یک معضل شرایط زندگی آنها را به طور کامل تغییر داده است.
درصد زیادی از افراد مبتلا به بیماری های قلبی چنین آسیبی را به صورت مادرزادی تجربه می کنند و یا اینکه ممکن است بر اثر عوامل ژنتیکی ابتلا به سکته یا گرفتگی عروق و نارسایی قلبی و مشکلات مربوط به این عضو حساس را تجربه کنند.
زمانی که عملکرد قلب کاهش پیدا می کند آسیب هایی که به مرور زمان ایجاد می‌شوند عامل اصلی نارسایی قلبی خواهد بود.
به گونه ای که قلب نمی تواند خون کافی به اندام های مختلف بدن پمپاژ کند و توانایی انقباض یا انبساط خود را از دست می دهد.
پزشکان و محققانی همچون دکتر شکوه مطیعیان بر این باورند که گرفتگی رگ های قلب، کاردیومیوپاتی ها، تنگی دریچه میترال و آئورت و یا پرفشاری خون از مهمترین دلایل نارسایی قلبی هستند.
البته عوامل دیگر و سایر بیماری ها مثل نارسایی های کلیوی، بیماری های مزمن ریه و دیابت از جمله آسیب هایی هستند که با اختلال در عملکرد قلب ارتباط مستقیم دارند.
از مهمترین آسیب هایی که سلامت قلب را تهدید می کند آریتمی قلبی است.
بخشی از سلول های عضله قلب به دلیل سکته قلبی از بین رفته و قابلیت انقباض خود را از دست می دهند عملکرد نامناسب سیگنال های الکتریکی که هماهنگی شریان های قلب را انجام می دهند باعث می‌شود تا اختلال در ریتم قلب اتفاق بیفتد.
کسانی که تجربه آریتمی قلبی را داشته اند به مرور علائمی مثل خستگی، درد قفسه سینه، تپش قلب یا کندی قلب را تجربه می کنند.
در حالت شدیدتر احساس سبکی سر، غش کردن و تعریق نیز برای این بیماران اتفاق می افتد.
علائم و نشانه های اختلال در عملکرد قلب
با توجه به اینکه قلب یکی از مهمترین اعضای بدن محسوب می‌شود، هرگونه اختلالی که در سلامت و کارکرد آن ایجاد شود با علائم خاصی همراه است.
به ندرت اتفاق می افتد که بیماری های قلبی بدون علامت باشد، به مرور زمان بیماران با هر نوع آسیب های قلبی متوجه علائم و نشانه هایی می‌شوند که خیلی زود به اختلال در عملکرد قلب پی خواهند برد.
برای ارزیابی بهتر عملکرد قلب، یکی از روش‌های رایج تست ورزش در کرج است که به بررسی واکنش قلب در هنگام فعالیت کمک می‌کند.
از مهمترین نشانه های اختلال در عملکرد قلب باید به تنگی نفس هنگام انجام فعالیت های مختلف اشاره کرد.
البته زمانی که آسیب ها بسیار زیاد باشد ممکن است تنگی نفس هنگام استراحت هم اتفاق بیفتد.
اگر به مرور زمان متوجه سرفه های خشک و مکرر می‌شوید و گاهی با خلط های خونی همراه است احتمالاً بیماری های قلبی اتفاق افتاده و شما از آن بی خبر هستید.
نقص در عملکرد طبیعی قلب باعث می‌شود تا ورم شدیدی در ساق پا، مچ و شکم اتفاق بیفتد.
حتی برخی از افراد دچار ضعف عمومی می‌شوند و احساس سرگیجه بسیار زیادی خواهند داشت.
از نشانه های دیگر اختلالات قلبی می توان به بی حالی و کاهش اشتها اشاره کرد، این افراد به مرور کاهش میل جنسی را تجربه کرده و تپش قلب و ضربان قلب نامنظم شرایط ناپایدار و نگران کننده ای را برای آنها ایجاد می کند.
هر چقدر که شدت آسیب های قلبی بیشتر شود بیماران علائم شدیدتری را تجربه می کنند البته فراموش نکنید که عوامل خاصی می تواند در به وجود آمدن عارضه پیش آمده تاثیرگذار باشد.
به عنوان مثال اگر بیماران با وجود اختلالات قلبی از رژیم غذایی حاوی نمک زیاد استفاده کنند یا مصرف بیش از حد مایعات را در رژیم غذایی داشته باشند علائم و نشانه های بیماری قلبی را با شدت بسیار بالایی تجربه خواهند کرد.
عدم مصرف به موقع داروها و وجود هرگونه عفونت در بدن عملکرد قلب را به خطر انداخته و باعث تشدید نارسایی قلبی حاد می‌شود.
آسیب های قلبی شدید در نهایت علائمی مثل آمبولی ریه، تب و آنمی را در پی دارد که می تواند شرایط بدن را به طور جدی به خطر بیندازد.
البته چنین آسیب هایی با این میزان شدت زمانی اتفاق می افتد که افراد نسبت به علائم اولیه بی توجه باشند و برای رسیدگی و درمان آسیب های قلبی هیچ اقدامی صورت نپذیرد.
جهت رزرو وقت
سوالات متداول
قلب چگونه خون را در بدن پمپاژ می‌کند؟
قلب با انقباض منظم دهلیزها و بطن‌ها، خون را به ریه‌ها و سراسر بدن منتقل می‌کند.
تفاوت دهلیز و بطن چیست؟
دهلیزها خون را دریافت می‌کنند و بطن‌ها خون را با فشار به ریه یا بدن پمپ می‌کنند.
عملکرد قلب در یک دقیقه چقدر است؟
قلب حدود ۵ لیتر خون را در هر دقیقه به بدن می‌فرستد، بسته به فعالیت بدن تغییر می‌کند.
دهلیز چپ چه کاری انجام می‌دهد؟
خون تازه از ریه‌ها دریافت کرده و آن را به بطن چپ منتقل می‌کند.